Startup Là Một Tổ Chức Tạo Ra Cái Mới Trong Bất Định

Nhiều người trong chúng ta vẫn hay mang một ảo tưởng rất đẹp về hai chữ “khởi nghiệp”. Cứ nhắc tới khởi nghiệp là đầu óc tự động nhảy số ra hình ảnh mấy gã trẻ tuổi mặc áo hoodie, thức trắng đêm trong garage ẩm thấp, húp mì tôm và mơ về một ngày thay đổi thế giới. Còn các tập đoàn triệu đô với tòa nhà kính bóng loáng, máy lạnh phà phà thì sao? Người ta mặc định đó là nơi của những cỗ máy già nua, an phận và chậm chạp.

Nhưng sự thật không chỉ có vậy.

Hôm nay, hãy cùng lật mở một góc nhìn hoàn toàn khác: Làm thế nào một gã khổng lồ già rơ lại có thể vận hành trơn tru như một startup linh hoạt bậc nhất?

Kỷ luật, không phải phép màu

Mark là một nhà quản lý kiểu mẫu tại một tập đoàn công nghệ lớn. Anh có mọi thứ mà bất kỳ người sáng lập non trẻ nào cũng thèm khát: một đội ngũ kỹ sư toàn “hàng tuyển”, nguồn ngân sách dồi dào từ công ty mẹ, và một tầm nhìn cực kỳ rõ ràng về các sản phẩm internet thế hệ mới. Trong tay Mark có đầy đủ củi khô, rơm bén, giấy và cả đá lửa. Thế nhưng, quẹt mòn cả tay, đốm lửa sáng tạo vẫn nhất quyết không chịu bùng cháy.

Vấn đề nằm ở chỗ: văn hóa quản trị truyền thống bấy lâu nay luôn đối xử với việc “đổi mới sáng tạo” như một chiếc hộp đen thần bí. Các sếp cứ quẳng tiền và nhân sự vào hộp, rồi chắp tay cầu nguyện một thiên tài nào đó sẽ bước ra với một phát kiến vĩ đại. Bế tắc, Mark tìm đến Eric Ries và thành thật thú nhận: “Cơ cấu tổ chức hay sơ đồ phòng ban đẹp đẽ chẳng giúp ích gì cả. Tôi cần một quy trình từng bước rõ ràng để dẫn đường cho những thứ diễn ra bên trong chiếc hộp đen đó.”

Eric Ries mỉm cười và chỉ ra một sự thật: Những người như Mark thực chất là các “nhà khởi nghiệp nội bộ” (intrapreneurs). Họ đối mặt với sự mù mịt chẳng khác gì mấy chàng trai khởi nghiệp nơi nhà để xe. Thứ họ thiếu không phải là sự thông minh hay tiền bạc, mà là một phương pháp có tính kỷ luật sắt đá để biến những ý tưởng thô ráp thành sản phẩm đột phá ngay giữa tâm bão bất định. Khởi nghiệp không phải là ngồi chờ cảm hứng xuất thần; khởi nghiệp là một quy trình có phương pháp.

Định nghĩa lại chữ “Startup”

Nhiều người nhìn vào Intuit – tập đoàn nằm trong danh sách Fortune 1000 với hơn 7.700 nhân viên và doanh thu hàng tỷ đô la – rồi tự nhủ: “To xác thế này thì khởi nghiệp nỗi gì nữa!”

Thế nhưng, trong một buổi nói chuyện ngay tại đại bản doanh của Intuit, Eric Ries đã tung ra một định nghĩa làm rúng động cả khán phòng: Startup là một định chế con người được thiết kế nhằm tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ mới trong những điều kiện bất định cực độ. Nhìn kỹ lại xem, định nghĩa này hoàn toàn không đếm xỉa gì đến quy mô công ty, số lượng nhân sự, hay ngành nghề kinh doanh.

Ngay khoảnh khắc đó, CEO của Intuit là Brad Smith đã đứng bật dậy trước toàn thể nhân viên và tuyên bố dõng dạc: “Intuit khớp với từng chữ trong định nghĩa này!”

Ban lãnh đạo Intuit nhận ra một bài học cay đắng: Những công cụ quản trị kinh điển như bản kế hoạch tài chính 5 năm hay lộ trình phát triển sản phẩm cứng nhắc chỉ phát huy tác dụng khi thế giới xung quanh đứng yên. Nhưng khi bước chân vào vùng đất mới, nơi hành vi của khách hàng thay đổi từng ngày, những bảng tính Excel dày đặc dự báo tài chính chẳng khác nào những tờ giấy lộn. Quy mô không biến một công ty thành “ông già chậm chạp”, mà chính ảo tưởng về sự ổn định mới là thứ bóp chết tinh thần khởi nghiệp.

Những “hòn đảo tự do”

Tại Intuit, có một nhóm nhỏ vỏn vẹn 5 người nảy ra một ý tưởng nghe chừng rất điên rồ: đơn giản hóa toàn bộ quy trình khai thuế phức tạp chỉ bằng cách… cho người dùng lấy điện thoại chụp lại mẫu đơn W-2.

Ý tưởng này vừa lóe lên đã vấp ngay phải một bức tường nghi ngại. Thứ nhất, nó đe dọa trực tiếp đến TurboTax – con gà đẻ trứng vàng trên máy tính để bàn của chính Intuit. Thứ hai, quy trình khai thuế từ xưa đến nay vốn là một mê cung với hàng trăm câu hỏi hóc búa, làm sao nhét vừa vào một cái màn hình điện thoại bé xíu?

Thay vì dập tắt ý tưởng hay bắt nhóm phải trình qua 80 lần họp duyệt, các lãnh đạo cấp cao đã làm một việc sáng suốt: tạo ra một “hòn đảo tự do”. Họ dựng lên một vùng đệm an toàn, che chắn cho nhóm 5 người này khỏi những can thiệp hành chính rườm rà, và cho phép họ bí mật thử nghiệm sản phẩm khả dụng tối thiểu (MVP) tại bang California.

Khi người dùng trải nghiệm thử và hào hứng hỏi: “Ủa, sao không cho tôi nộp luôn thuế ngay trên điện thoại cho xong chuyện?”, nhóm nhỏ đã lập tức xoay trục (pivot) mà không cần xin phép mười mấy tầng phê duyệt ngân sách. Kết quả là gì? SnapTax ra đời, càn quét toàn nước Mỹ với hơn 350.000 lượt tải chỉ trong vòng 3 tuần đầu tiên. Đột phá không sinh ra từ những căn phòng họp đông nghịt người; nó nảy mầm từ những nhóm nhỏ tự chủ được trao trọn quyền tự do thử nghiệm.

Để dữ liệu “tát bay” chính trị

Có một nghịch lý nực cười từng tồn tại suốt nhiều năm ở đội ngũ TurboTax: Họ mất cả một năm trời ròng rã, vắt kiệt sức lực chỉ để chuẩn bị cho DUY NHẤT một lần tung sản phẩm ngay trước mùa khai thuế.

Vì mỗi năm chỉ có duy nhất một “chuyến tàu” được khởi hành, nên không khí trong công ty căng thẳng chẳng khác nào đấu trường chính trị. Ai cũng phải gồng mình lên làm diễn giả, làm nhân viên bán hàng để “chèo kéo”, thuyết phục các sếp đưa ý tưởng của mình vào bản phát hành đó. Ý tưởng nào thắng không phụ thuộc vào việc khách hàng có cần nó hay không, mà phụ thuộc vào việc ai khéo mồm hơn trong phòng họp.

Intuit quyết định đập tan trò hề chính trị này bằng cách đầu tư vào hệ thống thử nghiệm tốc độ cao. Kết quả là họ có thể chạy tới 70 bài thử nghiệm trực tiếp trên website mỗi tuần, và hơn 500 bài test trong suốt mùa thuế.

Một chu kỳ diễn ra mượt mà đến kinh ngạc: Thứ Năm đưa thay đổi lên web; cuối tuần âm thầm thu thập hành vi người dùng; sáng Thứ Hai ngồi phân tích dữ liệu thực tế; và tối Thứ Năm đã sẵn sàng cho bài test tiếp theo. Kể từ giây phút đó, những cuộc tranh luận vô bổ chấm dứt hoàn toàn. Hành động thực tế của khách hàng đã lên tiếng và tát bay mọi phỏng đoán cảm tính của các vị sếp quyền lực.

Tạm biệt những “Hoàng đế Caesar”

Scott Cook – người đồng sáng lập Intuit từ năm 1983 – là một tượng đài về quản trị kinh doanh. Nhưng vào năm 2002, khi ngồi lật lại báo cáo suốt 10 năm ra mắt các sản phẩm mới, ông bàng hoàng nhận ra: phần lớn chúng đều thất bại thảm hại, mang lại tỷ suất sinh lời cực kỳ tệ hại dù kế hoạch ban đầu được vạch ra vô cùng chi tiết.

Cook đau đớn nhận ra căn bệnh cốt lõi: Các nhà quản lý bấy lâu nay đang hành xử chẳng khác gì những “Hoàng đế Caesar”. Họ ngồi trên ngai vàng của quyền lực, lắng nghe cấp dưới trình bày rồi ngắm nghía giơ ngón tay cái lên (cho sống) hoặc chúc ngón tay cái xuống (cho chết), hoàn toàn dựa vào kinh nghiệm và trực giác chủ quan thay vì bằng chứng thị trường.

Cook quyết định thay đổi luật chơi. Vai trò của lãnh đạo không còn là ngồi phán xét xem ý tưởng nào hay, ý tưởng nào dở nữa. Trách nhiệm tối cao của người làm sếp lúc này là xây dựng một nền văn hóa và hạ tầng thử nghiệm, nơi bất kỳ nhân viên nào cũng có thể đưa ý tưởng ra thị trường để thử nghiệm một cách nhanh nhất, rẻ nhất và an toàn nhất. Lãnh đạo vĩ đại không phải là người có mọi câu trả lời, mà là người biết tạo ra một hệ thống cho phép sự thật tự hiển lộ.

Thước đo mới cho cỗ máy sáng tạo

Trước đây tại Intuit, phải mất trung bình 5,5 năm để một sản phẩm mới toanh đạt được mốc doanh thu 50 triệu USD. Tại sao lại lâu đến thế? Vì các thước đo kế toán truyền thống thường thiên vị những cải tiến an toàn, nhỏ giọt và trừng phạt thẳng tay những sai số của sự đột phá. Muốn xây dựng một “nhà máy sáng tạo” bền vững, không thể dùng chiếc cân cũ để đo lường giá trị mới.

CEO Brad Smith đã thẳng tay thiết lập lại hệ thống đánh giá bằng hai thước đo sinh tử:

1. Có bao nhiêu khách hàng đang sử dụng các sản phẩm có tuổi đời dưới 3 năm?
2. Bao nhiêu phần trăm doanh thu hiện tại của tập đoàn đến từ những sản phẩm non trẻ đó?

Bằng cách áp dụng triệt để tư duy Khởi Nghiệp Tinh Gọn – dũng cảm khai tử thật nhanh các dự án èo uột và dồn tổng lực vào những đốm lửa le lói tiềm năng – Intuit đã làm được điều không tưởng: Họ tạo ra 50 triệu USD doanh thu từ những sản phẩm mới toanh chỉ trong vòng 1 NĂM DUY NHẤT, rút ngắn gần 5 lần thời gian so với trước đây. Khi bạn thay đổi thước đo trách nhiệm, bạn thay đổi hoàn toàn vận mệnh của cỗ máy tăng trưởng.

Lời kết

Sau cùng thì, khởi nghiệp chưa bao giờ là đặc quyền riêng của mấy anh chàng liều lĩnh ngoài quán cà phê, và sự trì trệ cũng chẳng phải bản án bắt buộc cho những tập đoàn nghìn tỷ.

Dù bạn đang quản lý một doanh nghiệp đa quốc gia hay chỉ vừa mới mở một tiệm trà chanh đầu ngõ, hoàn cảnh có thể khác nhau, nhưng bản chất của trò chơi kinh doanh là bất biến: Sự ngạo mạn dựa trên kinh nghiệm cũ sẽ giết chết bạn, chỉ có sự khiêm nhường học hỏi từ khách hàng mới cứu sống được bạn.

Đã đến lúc dẹp bỏ chiếc ngai vàng của những “Hoàng đế Caesar”, bước xuống mặt đất, dựng lên những hòn đảo tự do cho đội ngũ của mình và để chính khách hàng quyết định số phận của doanh nghiệp. Bạn đã sẵn sàng để thử nghiệm ý tưởng tiếp theo vào ngày mai chưa, hay vẫn muốn ngồi trong phòng lạnh và tiếp tục đoán mò?